H2S
1- مقدمه
بررسي نتايج تحقيقاتي كه در زمينه ريشه يابي حوادث در عمليات حفاري و احداث تونل صورت گرفته است نشان دهنده نقش عوامل اثر گذار مديريتي و انساني در بروز حوادث ميباشد.
در اين ميان ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
· ضعف سازمان در برقراري سيستم پيوسته ( H.S.E ) مديريت ايمني، بهداشت و محيط زيست
· خطاي انساني و ضعف فرهنگي
· عدم رعايت دستورالعملها و مقررات و استانداردها
· عدم کفایت و نقص در سیستم های آموزشی کارگاهی
کتابچه آموزشی گاز هيدروژن سولفوره(H2S) و راههاي مقابله با آن با هدف آگاه سازي و ايجاد زمينههاي همكاري متقابل پرسنل و مجموعه مديريت طرح تونل نوسود تهيه گرديده و ميتواند ضمن كاهش خسارات مرگبار در بروز حوادث، مديريت مؤسسه مهندسي رهاب را در اهداف بلند مدت توسعه اقتصادي و سازندگي ياري نمايد.
2- H2S چيست؟
هيدروژن سولفوره با نامهاي ديهيدروژن سولفايد، سولفورهيدروژن سولفورات، هيدروسولفوريك، گازترش، Swamp gas ، هپاتيك اسيد، Sour gas ، Sewer gas و Stink damp خوانده ميشود. نام شيميايي آن سولفيدهيدروژن و از خانواده Inorganic ميباشد.
هيدروژن سولفوره گازي بيرنگ و شديداً سمي است كه به آساني در آب حل شده و داراي قابليت اشتعال و انفجار است. سولفيد هيدروژن (H2S ) گازي خطرناك و كشنده است كه در غلظتهاي پايين بوي تخممرغ گنديده و در غلظتهاي بالا بوي شيرين دارد.
اين گاز قابل انفجار بوده و چنانچه در غلظتهاي بين 4% تا 44% در هوا، در معرض شعله باز و يا منبع توليد جرقه قرار گيرد باعث ايجاد حريق و انفجار ميشود. شعله آن آبي رنگ است و با افزايش دما و حرارت، شدت اشتعال آن بيشتر ميگردد. به هنگام نشت، چون سنگين تر از هواست، بدون اينكه به سمت بالا حركت كند تا مسافت زيادي پخش شده و در صورت مشتعل شدن خسارات جانی و مالي فراواني بر جاي ميگذارد.
3- مشخصات فيزيكي و شيميايي گاز هيدروژن سولفوره
· وزن مولكولي: 08/34 گرم بر مول
· وزن مخصوصH2O=1)): 0.79 در60F(15.6C)
· نقطه ذوب: -75F (-60C)
· نقطه جوش ( 013/1 بار ): 02/6- درجه سانتيگراد
· دماي بحراني: 100 درجه سانتيگراد
· دانسيته بخار((air = 1: 1.176 در60F (15.6C)
· دانسيته نسبي مايع (Water = 1): 92/0
· فشار بخار: 394.0 psia در100F (37.8C)
· شفافيت/ رنگ: بي رنگ
· بو: بویی مشابه تخممرغ گنديده
درجات خطر مواد:
جهت پيش بيني خطرات مواد و نحوه برخورد هنگام خطر، شامل حريق و مخاطرات شيميايي و حتي بهداشتي، كدهاي بين المللي پيش بيني شده است كه بايد علامتهاي مربوطه بر روي ظروف و بسته بندي هاي مواد درج گردد. كليه كدها در يك لوزي كه به چهار بخش تقسيم شده است و به آن لوزي خطر گفته مي شود درج مي گردد. شكل زير لوزي خطر را نشان مي دهد:
كليه درجات خطر بين 4-0 تعيين گرديده و مواد را از نظر مخاطرات به صورت زير درجه بندي نموده اند:
درجه بندي مواد از نظر اشتعال
0- آتش نمي گيرد.
1- نياز به حرارت قابل توجه دارد تا آتش گيرد.
2- نياز به حرارت مختصري براي آتش گيري دارد.
3- احتمالا در شرايط عادي نيز آتش مي گيرد.
4- مايعات با قابليت اشتعال بالا يا گازهاي مايع شده كه به سرعت آتش مي گيرند.
پايداري مواد از نظر واكنش هاي شيميايي
در اين ويژگي بيشتر واكنش با آب در هنگام حريق در نظر است:
0- در حالت عادي و حتي در مجاورت حريق پايدار بوده و با آب واكنش ندارد.
1- در درجات بالاي حريق و فشار زياد واكنش مي دهند.
2- به آساني دچار تغييرات شديد شيميايي مي شوند.
3- به خودي خود نيز ممكن است تجزيه شده و در صورتي كه در محفظه بسته باشند، حالت انفجاري دارند.
4- در شرايط عادي حرارت و فشار، قابليت انفجار و تجزيه دارند و برخي نيز در اثر ضربه منفجر مي شوند.
مخاطرات بهداشتي مواد هنگام حريق:
0- به هنگام حريق خطر خاصي ندارند.
1- مخاطرات محدودي دارند و هنگام اطفاء حريق ترجيحا نياز به ماسك است.
2- مخاطرات آنها محرز است و با ماسك تنفسي مي توان به محيط آتش آنها رفت.
3- موادي كه براي سلامت بسيار خطرناك هستند و ورود با احتياط و لباس حفاظتي و ماسك امكان پذير است.
4- به شدت مخاطره آميز بوده و مرگ آور هستند حتي مخاطره پوستي نيز ايجاد مي كنند.
خطرات ويژه مواد
عموما مخاطره يا محدوديتهاي خاموش كردن با آب با علامتW يا مواد راديو اكتيو با علامت ستاره علامت گذاري مي شود.
4- منابع توليد گاز هيدروژن سولفوره
1- فرآيند عمليات حفاري، احداث تونل، معادن زغال سنگ، مردابها
2- عمليات حفاري در لايههاي مختلف زمين جهت كشف نفت و گاز
3- تغييرات مواد آلي توسط باكتريهاي موجود در فاضلاب و مجاري آب
4- بعنوان ماده جانبي در برخي از فعاليتهاي صنعتي
5- همراه گازهای در فعالیت آتش فشاني
5- اثرات گاز H2S بر سلامتي انسان
- تماس حاد
در مسموميت حاد، مقدار ماده شيميايي وارد شده به بدن زياد بوده و علائم در عرض چند دقيقه تا چهار ساعت ايجاد ميشود و در صورت اقدام نکردن جهت درمان، در عرض چند ساعت تا چند روز به مرگ منتهي خواهد شد. ميزان خطرات ناشي از مسموميت حاد به سولفيد هيدروژن، به غلظت اين گاز بستگي دارد. زماني كه فرد گاز سولفيدهيدرژن را در غلظتهاي پايين استنشاق ميكند، اين گاز از طريق ريه وارد جريان خون وي می گردد. مكانيسم تدافعي بدن براي حفاظت، شروع به تجزيه و اكسيد كردن گاز سولفيدهيدروژن كرده و آن را به تركيب بي ضرري تبديل ميكند.
در صورتي كه فرد غلظت زيادي از اين گاز را استنشاق كند و يا به مدت طولاني در اين محيط قرار گيرد، H2S مانند سيانيد به سيتوكروم اكسيداز موجود در ميتوكندريها وصل شده و مانع فعاليت آن ميشود و از اين طريق از متابوليسم سلولي اكسيژن جلوگيري ميكند. در نتيجه مركز اصلي تنفس در مغز فلج شده و تنفس متوقف ميگردد ( فرد دچار خفگي ميشود )، درست مثل اين كه كسي گلوي او را با دست گرفته و فشار داده باشد. يك كارگر ممكن است در عرض چند دقيقه در اثرا غلظت زياد گاز سولفيدهيدروژن بيهوش گردد و شانس نجاتش كم باشد.
علاوه بر اثرات خفقان آوری كه به صورت تاكي كاردي، افزايش تعداد تنفس و در نهايت دپرسيون تنفسي است، افرادي كه پس از تماس اوليه زنده بمانند، ممكن است به ادم ريوي تأخيري كه ناشي ار اثرات تحريكي مستقيم H2S بر ريهها است، دچار شوند.
مسموميت حاد با گاز سولفيد هيدروژن ممكن است بدون هيچگونه هشداري اتفاق بيفتد زيرا حس بويايي در اثر اين گاز سريعاً از كار ميافتد و ظرف مدت چند ثانيه باعث مرگ ميگردد.
هر چند در مسموميت حادتر، مرگ آوري بيشتر است، اما در صورتي كه عمليات نجات به موقع و سريع انجام شود احتمال زنده ماندن فرد وجود دارد.
- تماس مزمن
در مسموميت مزمن با گاز H2S ، ماده سمي به مقدار كم و جزئي در دفعات متعدد و در زمان طولاني وارد بدن شده و علائم ممكن است پس از سالها بروز يابند. گاز سولفيد هيدروژن اثرات مزمن و تحت حاد گستردهاي دارد. در غلظتهاي خيلي پايين، اين گاز باعث سر درد، خواب آلودگي، بي حالي، حالت تهوع، استفراغ، تحريك چشمها و سيستم تنفسي ( ريهها و مسير ورود هوا از دهان، بيني و راههاي هوايي ) ميگردد.
چشمها در اثر تماس با اين گاز قرمز، ملتهب و دردناك گرديده و به نور حساس ميشوند. اثرات مزمن اين گاز بر روي سيستم تنفسي شامل سرفه، درد در بيني و گلو و درد هنگام تنفس ميباشد.
در صورتيكه تماس با اين گاز ادامه پيدا كند، كارگر ممكن است دچار مسموميت مزمن گردد. در اين حالت علاوه بر تحريك چشمها و ريهها، ممكن است كاهش ضربان قلب، خستگي، بيخوابي، مشكلات گوارشي و عرق سرد هم در اثر مواجهه با گاز به وجود آید. طبق تحقيقي كه در كاليفرنيا بر روي كارگراني كه در تماس با سولفيدهيدروژن بودند انجام شده، مشخص گرديد كه كارگران مذكور از سردرد، حالت تهوع، استفراغ، افسردگي، تغيیر شخصيت، خونريزي از بيني و مشكلات تنفسي رنج ميبرند. در نتيجه مقايسه گروه در معرض خطر با گروه شاهد مشخص شد كه مواد غير طبيعي مثل عدم تشخيص رنگها، عدم هماهنگي بين چشمها و دست، عدم تعادل و مشكلات عصبي بر روي گروه در معرض خطر ديده شده است. طبق تحقيقات آزمايشگاهي گاز سولفيد هيدروژن در غلظتهاي پايين باعث ايجاد ناقصالخلقي در هوش مي گردد.
- شواهد باليني:
گاز H2S با توجه به آثار فوري خفقان آوري كه دارد ممكن است باعث سنكوپ يك يا چند كارگر شود. به همين خاطر در صنايع به آن گاز از پاي درآورنده ميگويند.
جدول اثرات بيولوژيكي گاز هيدروژن سولفوره
اثرات بيولوژيكي | mg/m3 | ppm | %VOL |
بوي نامطبوع عموماً در غلظت ppm 13/0، قابل استشمام بوده و در غلظت ppm 6/4 به طور كامل قابل تشخيص است. به محض افزايش غلظت، حس بويايي از كار افتاده و تشخيص گاز از طريق استشمام غير ممكن ميگردد. | 0.18 | 0.13 | 0.00013 |
در استانداردهاي فدرال OSHA سقف غلظت مجاز شناخته شده است. | 28.83 | 20 | 0.002 |
حد ماكزيمم قابل قبول بالاتر از سقف غلظت مجاز OSHA يك بار براي مدت 10 دقيقه به ازاي هر هشت ساعت نوبت كاري، در صورتي كه در اين مدت گاز ديگري منتشر نگردد. | 27.07 | 50 | 0.005 |
سرفه، سوزش چشمها و از دست دادن حس بويايي پس از 3 تا 15 دقيقه رخ ميدهد. اختلال تنفسي، دردچشم و خواب آلودگي پس از 15 تا 30 دقيقه و سوزش گلو بعد از يك ساعت اتفاق مي افتد. طولاني شدن زمان تماس با گاز تدريجاً منجر به افزايش صدمات ميشود. | 144.14 | 100 | 0.01 |
حس بويايي به طور كامل از كار افتاده، گلو و چشمها به شدت ميسوزند. | 288.06 | 200 | 0.02 |
سرگيجه، تهوع و از دست دادن حس تعادل و قدرت تشخيص، مشكل تنفس در عرض چند دقيقه نمايان ميگردد. افراد مصدوم شديداً به تنفس مصنوعي نيازمندند. | 720.49 | 500 | 0.05 |
بيهوشي سريع، تنفس قطع شده و در صورت تاخير در نجات مصدوم مرگ حتمي به وقوع ميپيوندد. | 1008.55 | 700 | 0.07 |
در صورت نجات ندادن سريع بيمار، بيهوشي قطعي بوده و مغز صدمه دائمي ديده و مرگ حتمي مي باشد. | 1440.98 | 1000 | 0.1 |
جدول واكنش فيزيولوژيكي بدن انسان در برابر گاز هيدروژن سولفوره
8 تا 48 ساعت | 4 تا 8 ساعت | 1 تا 4 ساعت | 30 دقيقه تا 1 ساعت | 15 تا 30 دقيقه | 2 تا 15 دقيقه | 0 تا 2 دقيقه | H2S VOL% (ppm) |
|
|
| ورم ملتحمه خفيف، سوزش اندام تنفسي |
|
|
| 0.005(50) 0.01(100) |
خونريزي و مرگ | تشديد علايم بيماري | ترشح و ريزش آببيني، دردچشمها، سرفه | سوزش گلو | اختلال تنفسي، درد چشمها، خواب آلودگي | سرفه، سوزش چشمها، از دست دادن حس بويايي |
| 0.01(100)- 0.015(150) |
خونريزي و مرگ | سوزش شديد اندام تنفسي و چشمها،تهوع |
| سوزش چشمها و گلو | سوزش چشمها و گلو | از دست دادن حس بويايي |
| 0.015 (150) 0.02(200) |
|
| آمبولي (تجمع آب در ريه)،خون ريزي و مرگ | استفراغ و تهوع، سرخي چهره، ريزش آببيني، درد چشمها، سختي تنفس | سرگيجه، ريزش (دردناك) اشك، كوفتگي بدن | سوزش چشمها | سوزش چشمها، از دست دادن حس بويايي | 0.025(250)- 0.035(350) |
|
| سرگيجه، كوفتگي، سوزش فزاينده، مرگ | سوزش فزاينده اندام تنفسي و چشمها، سردرد خفيف، كوفتگي، سرخي چهره | به سختي سرفه كردن، سوزش چشمها، | سوزش چشمها، از دست دادن حس بويايي |
| 0.035(350)- 0.045 (450)
|
|
|
| درد شديد سر و چشمها، سرگيجه، رعشه و ضعف شديد و مرگ | سوزش شديد چشمها، تپش قلب، احتمال وقوع مرگ | اختلال تنفسي، سوزش چشمها، از پا افتادن | از پا افتادن، بيهوشي | 0.045(450)- 0.06(600) |
|
|
|
|
| از پا افتادن، بیهوشی، مرگ | از پا افتادن، بیهوشی، مرگ | 0.06(600)- 0.08(800) |
6- استانداردهاي مواجهه با گاز هیدروژن سولفوره (H2S)
از آنجايي كه در بسياري از موارد، حذف گاز H2S از محيطهاي كاري امكانپذير نميباشد، سازمانهاي مختلف در سطح دنيا حدودي را به عنوان حدود مجاز در نظر ميگيرند. هر سازمان از يك شاخص مختص به خود براي ارائه حدود مجاز استفاده مينمايد. جدول زير حدود مجاز مواجهه با گاز H2S را نشان ميدهد.
جدول استاندارد حدود مجاز مواجهه با گاز هيدروژن سولفوره
N.I.O.S.H[1] | A.C.G.I.H[2] | O.S.H.A | O.S.H.A[3] | سازمان |
I.D.L.H[4] | T.L.V-TWA[5] | TLV- C[6] | P.E.L[7] | واحدها |
ppm100 | ppm 20 | ppm20 | ppm10 | حدود مجاز مواجهه |
در بسياري از موارد، كارگران با مخلوطي از گازهاي محرك در تماس هستند و متأسفانه در خصوص چگونگي فعل و انفعال اين مواد با يكديگر و اثر آنها بر بدن، اطلاعات اندكي وجود دارد. هنگام تعيين حدود مجاز مواجهه در چنين مواردي بايد اثرات تشديد كنندگي را براي آنها در نظر داشت.
7- اثرات سرطان زايي گاز H2S
آژانس حفاظت محيطزيست، دفتر بين المللي تحقيقات سرطان و سرویس خدمات بهداشتی و انساني نيز مطالعاتي بر روي سرطان زايي گاز سولفيد هيدروژن انجام دادهاند. در اين مطالعات يافتههايي مبني بر اثرات سرطانزايي گاز سولفيدهيدروژن شناخته نشده است، ولي مطالعات در اين زمينه ادامه دارد.
8. موارد اجتناب از كار با گاز هيدروژن سولفوره
1- عدم استفاده از گاز هيدروژن سولفوره در محيط هاي داراي اسيد نيتريك غليظ، سولفوريك اسيد و ساير مواد اكسيد كننده.
2- بخارات هيدروژن سولفوره وقتي با بخارات كلرين، نيتروژن تري فلورايد مخلوط شوند به صورت خود به خودي مي سوزند.
3- بوي هيدروژن سولفوره در مكان هايي كه گازها يا بخارات ساير مواد شيميايي وجود دارد غير قابل تشخيص مي گردد.
4- تماس گاز هيدروژن سولفوره با گرما، آتش يا منابع احتراقي فاجعه بار است.
9- شناسايي، اندازهگيري و ارزيابي گاز سولفيد هيدروژن
شناسايي، اندازهگيري و ارزيابي گاز سولفيد هيدروژن به دو روش دستگاهي و فردي امكانپذير است.
9-1- روش دستگاهي
9-1-1- تجهيزات ثابت شناسايي گاز: اين تجهيزات شامل كنترولرها، صفحه نمايشگر، سنسور يا حسگر كابلهاي ارتباطي ميباشد و در نقاطي كه احتمال وجود گاز سولفيد هيدروژن است، نصب ميگردند. در صورتي كه ميزان گاز H2S به مرز خطرناك برسد، آژیر یا علامت خطری به كار ميافتد.
9-1-2- تجهيزات متحرك ( قابل حمل): اين تجهيزات داراي پمپ و سنسور گاز هيدروژن ميباشند كه روي كمر كارگر متصل شده و به محض ورود به منطقه حاوي گاز سولفيد هيدروژن، مقدار اين گاز را نشان ميدهند.
9-1-3- تجهيزات آزمايشگاهي: به منظور شناسايي مواجهه كارگر با گاز H2S ، مقدار سولفید هيدروژن را در هواي تنفسي اندازهگيري مينمايند. اين كار با وسايل خاص آزمايشگاهي انجام ميشود. نمونهها بايد تا 2 ساعت پس از تماس به آزمايشگاه منتقل گردند.
جهت شناسايي مواجهه شدن با گاز سولفيد هيدروژن از روش ديگري نيز استفاده ميشود. سولفید هيدروژن سولفايد در بدن انسان تبديل به سولفات و تيوسولفات شده و از طريق ادرار دفع ميگردد، بنابراين با استفاده از وسايل خاص آزمايشگاهي و اندازهگيري تيوسولفات در ادرار شخص در معرض تماس، تا 12 ساعت پس از مواجهه ميتوان وجود گاز را در بدن فرد شناسايي كرد.
9-2- روش فردي
9-2-1- احساس بويايي
گاز هيدروژن سولفوره در غلظتهاي پايين بويي شبيه تخم مرغ گنديده دارد. با افزايش گاز بوي آن تغيير كرده و بوي شيرين ميدهد. هنگام افزايش غلظت، گاز H2S سبب فلج شدن دستگاه تنفسي گرديده و شخص حس بويايي خود را از دست ميدهد. بنابراين، اين روش براي تشخيص گاز قابل اطمينان نبوده و بايد از آن پرهيز شود.
9-2-2- تحريك مجاري تنفسي
در بين تمام گازهاي تحريكي و سمي گاز هيدروژن سولفوره تنها گازي است كه مجاري تنفسي را به شدت تحريك و ملتهب ميكند، بنابراين با استشمام اين گاز توسط فرد به سرعت ميتوان به وجود گاز در محيط پي برد. اين روش به دليل صدمات دستگاه تنفسي نبايد به عنوان يك روش اصلي در تشخيص گاز استفاده گردد.
10- اقدامات كنترلي كاربردي
1- كنترلهاي مديريتي: آموزش پرسنل، كوتاه كردن مدت شيفت كاري اشخاص در معرض تماس گاز هيدروژن سولفوره، انجام معاينات شغلي قبل از استخدام و انجام معاينات دورهاي با توجه ويژه به دستگاه تنفس، قلب و عروق و چشمها.
2- كنترلهاي مهندسي: استفاده از تهويه مناسب وكاهش ميزان آلاينده، اصلاح فرايند كاري
3- استفاده از تجهيزات كشف و اعلام گاز هيدروژن سولفوره
4- استفاده از تجهيزات حفاظت فردي: در شرايطي كه كنترلهاي فني مهندسي و مديريتي نتوانند سطح تماس با سولفيد هيدروژن را به اندازه كافي كاهش دهند، استفاده از وسايل حفاظت فردي در محل كار ضروري ميباشد.
5- تجهيزات حفاظت فردي موردنياز براي سولفيد هيدروژن عبارتند از:
الف ـ استفاده از وسايل حفاظت تنفسي به صورت ماسك كامل صورت Full Face Mask با كانيستر اختصاصي جذب هيدروژن سولفوره
ب ـ استفاده از رسپيراتورهاي هواي تنفسي self-contained breathing apparatus (SCBA) كه توسط NIOSH/MSHA توصيه ميگردد.
ج - تركيبي ازSCBA و سيستم تامينهوا بوسيله خطوط لولههوا، براي كار در يك فضاي محصور مانند تونل
د ـ وسايل حفاظتي چشمها حفاظت چشمها در محيطهاي آغشته به گاز هيدروژن سولفوره با استفاده از گاگل ايمني (safety goggle) و حفاظهاي صورت.
ه ـ وسايل حفاظتي پوست: دستكشهايي از جنس لاستيك يا نئوپرن براي حفاظت دستها در مواجهه با حالت گازي يا مايع هيدروژن سولفوره
11- الزام خدمات كمكهاي اوليه
موسسه مهندسي رهاب بايد روشهاي اجرايي مناسبي را براي كاهش اثرات ناشي از حوادث، اعم از حوادث با آسيبهاي جزئي تا كشنده طرحريزي نمايد.
گستره اين خدمات دربرگيرنده كليه پرسنل، كاركنان و پيمان كاراني است كه در تونل صدمه ديدهاند. بخشي از روشهاي اجرايي عبارت است از:
1- ايجاد تسهيلات كمكهاي اوليه مناسب با خطرات عمليات حفاري و در دسترس بودن كمكهاي بعدي مورد نياز.
2- محلهايي كه از مراكز كمكهاي اوليه دور ميباشند، بايد كمكهاي اوليه مناسبي داشته باشند تا هر آسيبي را تا زمان رسيدن كمكهاي پزشكي كنترل نمايند.
3- فرايندهايي را بايد ترسيم نمود تا كاركنان آسيب ديده سلامت خود را بازيابند و اين كار بايد از طريق ارائه نمودن فعاليتهاي بهبود و احياء به طور مناسب و در حداقل زمان ممكن پس از وقوع حادثه انجام گردد.
12- عمليات كمكهاي اوليه براي افراد مسموم شده با گاز هيدروژن سولفوره
1- پيش از كمك به فرد مصدوم، فرد امدادرسان بايد خود از تجهيزات تنفسي استفاده كند تا مسموم نشود.
2- مصدوم را به سرعت به هواي تميز انتقال دهيد.
3- اگر مصدوم تنفس نميكند، راه تنفسي را باز كرده و فوراً وسيله تنفس مصنوعي را بكار ببريد.
4- اگر مصدوم نبضي ندارد، ماساژ قلبي را فوراً شروع كنيد.
5- مصدوم را گرم نگه داريد.
6- وقتي مصدوم را به هواي تميز انتقال داديد و تنفس طبيعي شروع شد، مصدوم را تحت نظر داشته باشيد تا كمكهاي پزشكي برسد.
7- در صورتي كه مصدوم داراي ناراحتيهاي چشمي باشد، با محلول اسيدبوريك آن را شستشو داده و در حالت شديد از كمپرس سرد به مدت 15 دقيقه استفاده كنيد.
8- در صورتي كه مسموم از خشكي گلو و سرفههاي دردناك شكايت كند، شستشوي گلو با محلول 10 درصد نيترات نقره موثر خواهد بود.
جدول راهنماي اقدامات مديريتي و فني در مواجهه با گاز هيدروژن سولفوره
مقدار ppm | اثرات | نحوه عملكرد |
0.13 | كمترين غلظتي كه قابل درك با حس بويايي است | مراقب باشيد. |
10 | چشمها شروع به اشكآمدن ميكنند و كمي دردناك ميشوند | مراقب باشيد. |
27 | بوي بسيار شديد و نامطلوب ولي قابل تحمل | هواي تازه تنفس كنيد. |
100 | از بين رفتن حس بويايي | 1- مصدوم را به هواي تازه منتقل كنيد.2- امداد پزشكي را خبر كنيد. |
500 | از بين رفتن هوشياري و مرگ در يك ساعت | 1- قرباني را به هواي تازه منتقل كنيد.2- كمكهاي اوليه را شروع كنيد.3- امداد پزشكي را خبر كنيد. |
1000 | فوراً از هوش ميرود ، توقف تنفس و مرگ | 1- تنفس مصنوعي را اعمال كنيد.2- در صورت نياز ماساژ قلبي دهيد.3- امداد پزشكي را خبر كنيد. |
13- اقدامات اورژانس
1- باز كردن راههاي تنفسي براي مسموم ضروري است.
2- مكش (ساكشن) ترشحات مستفرغه مرتباً انجام شود.
3- براي تزرزيق، يك راه داخل وريدي برقرار كنيد.
4- كنترل مداوم نوار قلبي انجام دهيد.
5- در صورت ايست قلبي تنفسي، اقدامات احياء قلبي ريوي را سريعاً آغاز نمائيد.
6- در صورت وجود اسيدوز متابوليك- با بي كربنات سديم آن را اصلاح كنيد.
7- در صورت مسموميت شديد، ميتوان با استفاده از نيتريت سديم توليد متهموگلوبين نمود و اين ماده در تركيب با سولفيد با سيتوكروم اكسيد از رقابت ميكند.
Sodium Nitrite 3% 0.1-0.3 mL/kgw OVER 5MIN
8- در صورت لزوم ميتوان نصف دوز (مقدار) اوليه را يك ساعت بعد تكرار نمود ولي بايستي درصد متهموگلوبين را در كمتر از 30% نگه داشت.
9- در مسموميت با سولفيدهيدروژن از تيوسولفات نبايد استفاده كرد.
10- در بيماراني كه به اقدامات بالا پاسخ نميدهند، بايستي استفاده از اكسيژن پرفشار را مدنظر داشت.
11- در صورت هيپوتانسيون (كاهش فشار خون و تشنج و اختلالات قلبي)، درمانهاي اختصاصي مربوطه انجام شود.
12- در مسموميت با سولفيد هيدروژن، اگر مسموم در طي 4 ساعت اول از بيهوشي خارج شده و بيدار شود، نشانه خوبي خواهد بود. در مسموميت خفيف، بيمار بايستي به مدت 6-4 ساعت تحت نظر باشد.
13- جهت درمان نهايي، مسموم را به مركز مجهزي اعزام نماييد.
جدول مخاطرات ناشي از تماس با گاز هيدروژن سولفوره (H2S) در عمليات حفاري تونل
انواع خطرات | علائم | نحوه جلوگيري | كمكهاي اوليه/اطفاء حريق |
آتش سوزي | شديداً قابل اشتعال | 1- كاهش مقادير H2S با تهويه مناسب 2- كنترل منابع جرقه و ممانعت از بروز جرقه، ممنوعيت استعمال دخانيات | قطع تغذيه آتش، خاموش كردن آتش با اسپري آب، پودرخاموش كننده،گاز دياكسيدكربن |
انفجار | مخلوط هوا و H2S قابل انفجار است. | تهويه هوا، استفاده از تجهيزات الكتريكي و روشنايي ضد انفجار، ممانعت از ايجاد الكتريسيته ساكن (با اتصال زمين) در كاربردهاي مختلف از هواي كمپرس شده استفاده نشود. | در صورت بروز آتشسوزي، سيلندرها را با اسپري آب خنك نگه داريد. |
تماس (استنشاق) | سرگيجه، سردرد، سرفه، گلودرد، تهوع، تنفس سخت، بيهوشي (علائم ممكن است با تاخير بروز كند) | تهويه مناسب، استفاده از تجهيزات تنفسي | انتقال به هواي تازه، استراحت، نيمه بالاي بدن بالا نگه داشته شود، اعمال تنفس مصنوعي، تنفس دهان به دهان انجام شود. |
تماس (پوست) | در تماس مستقيم با مايع تاولزدگي ايجاد ميشود. | استفاده از دستكشهاي مخصوص و محافظ | در صورت تاولزدگي، تاول با مقدار زيادي آب شسته شود. |
تماس (چشمها) | قرمز شدن چشمها، درد و سوزش شديد | 1- استفاده از عينكهاي ايمني مخصوص 2- محافظت از چشمها به همراه دستگاه تنفسي | چشم ها با آب زياد شسته شود، به پزشك مراجعه شود. |
14- چكيده مطالب
گاز هيدروژن سولفوره يكي از خطرناكترين گازهاي سمي در عمليات حفاري تونل نوسود ميباشد و ميبايست در صورت مقابله با آن، به طور كامل مراقب بود. اين گاز ممكن است در مراحل مختلفي از عمليات حفاري تونل نوسود بروز نمايد.
گاز هيدروژن سولفوره بوي تخم مرغ گنديده داشته و به سرعت ميتواند قوه شامه را از بين ببرد. لذا بايد توجه داشت كه علت محو شدن بو دليل كم شدن گاز نيست، بلكه در اثر زياد شدن آن است. اعداد و ارقام راهنماي خوبي جهت اطلاع از اثر غلظتهاي مختلف اين گاز در هوا بر افراد و خطرات حاصله است.
· غلظت بر حسب قسمت در ميليون (ppm):
- ppm 100-50:
در اين غلظت چشم ها و سيستم تنفسي پس از يك ساعت تماس دچار خارش ميشوند.
- ppm 300-200:
در اين غلظت بعد از يك ساعت چشم كبود شده و سيستم تنفسي دچار خارش ميشود.
- ppm 700-500:
در اين غلظت در مدت 15 دقيقه گيجي، سردرد و تهوع و پس از 60-30 دقيقه بيهوشي و مرگ احتمالي عارض مي گردد.
- ppm 900-700:
در اين غلظت به سرعت باعث بيهوشي و بعد از چند دقيقه باعث مرگ ميشود.
- بيش از ppm 1000:
در اين غلظت در يك لحظه باعث مرگ مي شود.
تماس با غلظتهاي كم، سبب ريزش اشك از چشم و تحريك مخاط بيني و حلق ميشود، سردرد و سرگيجه نيز ممكن است به دنبال داشته باشد.
هيدروژن سولفوره اثر تحريك كنندگي بسيار زياد بر روي قرنيه دارد كه به علت ايجاد سولفور سديم است و علاوه بر ايجاد درد و اشكريزي، سبب تاري بينايي نيز خواهد شد.
كسي كه در معرض غلظتهاي زياد هيدروژن سولفوره قرار بگيرد، بعلت اثر اين گاز بر مركز تنفسي در مغز، بلافاصله جان خواهد داد.
اين گاز از هوا سنگينتر بوده، ممكن است در شرايط سكون باعث تجمع در گودالها، چاهكها، حفره يا جاهاي سربسته شود.
· ماسكهاي تنفسي
ماسكهاي تنفسي بايد در محيطهاي آلوده به گاز هيدروژن سولفوره در دسترس افراد قرار داشته باشد.
در عمليات حفاري در قسمتهايي كه غلظت گاز به شدت بالاست، بايد از امكانات كاملتري برخوردار بود (سيستم هواي فشرده SCBA)
· كمكهاي اوليه:
اشخاص دچار گازگرفتگي بايد فوراً به هواي آزاد منتقل شوند.
بايد توجه داشت كه شخص نجات دهنده، خود از امكانات ايمني براي تنفس برخوردار باشد. چنانچه شخص گاز گرفته، اصلاً نفس نميكشيد يا بيهوش است، بايد به سرعت به او تنفس مصنوعي داد. اين كار بايد آنقدر ادامه يابد تا شخص به حالت عادي برگردد.
